Aktualności|

Skrócony czas pracy- jedno pojęcie ale wiele znaczeń

Dr Iwona Kukulak-Dolata

Czas pracy jest istotnym czynnikiem determinującym, z jednej strony, funkcjonowanie gospodarki, a z drugiej zaś życie prywatne jednostki. Na przestrzeni wieków ulegał istotnym zmianom w odniesieniu do jego długości, form organizacji, sposobów regulacji. Znajdowało to odzwierciedlenie w zmiennych relacjach, między czasem pracy a czasem wolnym (w tym czasem przeznaczonym na wykonywanie ról pozazawodowych, np. rodzinnych).

Skracanie czasu pracy ma długą historię, a w krajach Europy Zachodniej przypada na koniec XIX wieku. Należy dodać, że w pierwszych dekadach XIX w. standardowy tydzień pracy wynosił: od 12 do 16 godzin dziennie, przez 6 dni w tygodniu. Oznaczało to, że tygodniowy wymiar czasu pracy obejmował od 72 do 90 godzin. Na początku XX w. zaczęto skracać dzień pracy do 8 godzin, a  w latach 50. i 60. XX w. nastąpiła kolejna redukcja, ale liczby dni pracy w tygodniu (z 6 do 5). Warto podkreślić, iż Odrodzona Polska była jednym z pierwszych państw na globie, które wprowadziło już w 1918 r. prawnie uregulowany, powszechny 8 godzinny dzień pracy oraz 46 godzinny tydzień pracy. Co niezwykle ważne, nowe przepisy dotyczyły wszystkich pracowników- niezależnie od płci, wieku- zatrudnionych w fabrykach, kopalniach, hutach, a także w handlu i rzemiośle.

Czas pracy w przedsiębiorstwach przemysłowych epoki fordyzmu kształtował się inaczej aniżeli w firmach funkcjonujących w gospodarkach o coraz bardziej rozwijającym się sektorze usług, czy opartych na technologiach społeczeństwa informacyjnego. W tych pierwszych pracę świadczono w konkretnym miejscu (przedsiębiorstwie), w ściśle określonym rytmie zmianowości w ciągu dnia, tygodnia, roku. W tych drugich w wyniku wprowadzanego postępu technicznego/technologicznego, komputeryzacji, odchodzono od sztywnych reżimów czasowych i zmianowych na rzecz szeroko pojętej elastyczności. Rosnący popyt na usługi sprzyjał ich całodobowej organizacji, tym samym rosło znaczenie „night economy” (tzw. gospodarka nocna dotyczy działalności gospodarczych odbywających się w godzinach wieczornych, nocnych). Ponadto, coraz częściej firmy zaczęły zlecać zadania na zewnątrz w ramach outsourcingu, (Strzemińska, Bednarski, 2014). Sprzyjało to rozwojowi form i modeli organizacji czasu, które dają pracownikowi pełną swobodę w wyborze wymiaru czasu, sposobu i miejsca pracy, pod warunkiem pełnego i terminowego wykonywania określonych zleceń (przejście na zadaniowy czas pracy). Kolejne zmiany dotyczyły rozszerzania możliwości rozliczania czasu pracy w długich okresach (annualizacja), czy możliwości odkładania czasu pracy i równoważenia go w dłuższym okresie (time banking). Zasygnalizowanym przeobrażeniom coraz częściej zaczęły towarzyszyć hasła i praktyki dotyczące skracanie czasu pracy.

Modele skróconego czasu pracy, pojawiające się ostatnio w literaturze jako formy working time reduction, czy reduced working hours, zestawiane są często z modelami skompresowanego czasu pracy (compressed work week – CWW, compressed working time), ponieważ oba prowadzą do zmniejszenia liczby dni pracy. Według Bernstrøma i in. (2025) skompresowany czas pracy definiowany jest jako organizacja pracy, w której pracownicy mają wydłużone dzienne zmiany (najczęściej 10-godzinne) w zamian za mniejszą liczbę dni pracy, przy zachowaniu tej samej tygodniowej liczby godzin pracy. Klasycznym przykładem jest układ 4 dni × 10 godzin zamiast 5 dni × 8 godzin. Modele skróconego czasu pracy można więc traktować jako jedną z form skompresowanego czasu pracy, jako że prowadzą do zmniejszenia liczby dni pracy, jednak przy tej samej liczbie godzin pracy w tygodniu. Wprowadza się w tym kontekście również pojęcie 4 Day Work Week (4DWW), pod którym rozumiane są różne modele skracające tydzień pracy do 4 dni. Innymi przykładami form skompresowanego czasu pracy może być model 9/80 (80 godzin w ciągu 2 tygodni, 9 dni roboczych, jeden dodatkowy dzień wolny) i model 14/140 (140 godzin w ciągu 14 dni, stosowany głównie przy pracy zmianowej). Powyższe przykłady dowodzą, że skrócony czas pracy wiąże się z elastyczną organizacją pracy, możemy pracować tyle samo godzin przez mniejszą liczbę dni.

Natomiast, odnosząc się do przeglądu koncepcji Retime Eurofound z 2024 r. (Boulin, 2024), dostrzegamy dwa inne modele skróconego czasu pracy. Pierwszy model 6/30 (testowany od 2015 r. w różnych krajach m.in. skandynawskich), dotyczy 30-godzinnego tygodnia pracy (6 godzin przez 5 dni w tygodniu). Drugi model – 4/32, (zainicjowany w 2018 r. przez A. Barnesa i C.Lockhart) charakteryzuje się 32-godzinnym tygodniem pracy (8 godzin dziennie przez 4  dni w tygodni).

Auf der Landwehr i in. (2024) dokonali ważnej konceptualizacji rozwiązań w zakresie czterodniowego tygodnia pracy (4DWW). Ich zdaniem różne modele skróconego czasu pracy budowane są na bazie sześciu elementów: harmonogramu pracy (schedule), organizacji dni wolnych (off-days), wynagrodzenia (salary), polityki urlopowej (holiday policy), sposobu wdrożenia (implementation) i zasad uczestnictwa pracowników (participation). Jeśli chodzi o harmonogram pracy, wyodrębniono 11 modeli, wśród których są modele o niskim obciążeniu, w tym model 4/32 (32 godziny na tydzień, 7,5-8,5 godzin dziennie), a także 4/24 (24 godziny/tydzień, 5,5-6,5 godzin/dzień), 4/30 (30 godzin/tydzień, 7-8 godzin/dzień). Z kolei wysokie obciążenie wiąże się z modelami: 4/35 (35 godzin/tydzień, 8-9,5 godziny/dzień), 4/36 (36 godzin/tydzień, 8-10 godzin/dzień), 4/38 (38 godzin/tydzień, 10-11 godzin/dzień), 4/12 (12 godzin/dzień, sztywne) i 4/10 (10 godzin/dzień, sztywne). Wskazano także na trzy modele naprzemienne (np. 9/80). Z kolei organizowanie dni wolnych ustalane jest w odniesieniu do zakresu dnia wolnego (czy pracownik zyskuje cały dzień wolny), jego terminu (czy jest stały, rotacyjny, czy wybierany elastycznie) i sposobu przydziału (czy ustala go organizacja czy sam pracownik). Organizacje mogą też utrzymać dotychczasowy poziom wynagrodzeń, bądź je dostosować (obniżyć lub podwyższyć) proporcjonalnie do rzeczywistej liczby przepracowanych godzin, przyjmując takie same lub odmienne rozwiązania w różnych jednostkach lud działach. Wdrożenie czterodniowego tygodnia pracy może również wymagać zmian w zasadach udzielania urlopów oraz naliczania wynagrodzenia za czas ich trwania (przykładowo, wynagrodzenie za urlop może być naliczane w oparciu o liczbę godzin zamiast dni roboczych, pracownicy mogą uzyskać możliwość kumulowania dni urlopowych). Sam sposób wdrożenia też się różni – niektóre organizacje stosują działania przygotowawcze (np. wywiady z pracownikami oceniającymi dopasowanie rozwiązania do kultury organizacyjnej podmiotu), inny jest charakter wdrożenia (pilotaż lub trwała zmiana), moment oceny jego efektów (monitorowanie ciągłe lub na zakończenie określonych etapów), a także okres obowiązywania (całorocznie/sezonowo), czy sposób przejścia do nowego modelu (np. etap przejściowy z 4,5 dniowym tygodniem pracy, czy bezpośrednie przejście na model 4DWW). Jeśli chodzi o uczestnictwo pracowników, organizacje mogą przyjąć 4DWW, jako rozwiązanie obligatoryjne lub dobrowolne (Delaney i Casey, 2021).

Podejście najczęściej w ostatnich latach przywoływane w różnych debatach na temat skróconego czasu pracy, to wspomniany wcześniej model 4/32, określany też jako model 100:80:100. Każda z tych cyfr ma inne znaczenie: 100 oznacza 100% wynagrodzenia, 80 – dotyczy 80% czasu pracy, i kolejne 100 oznacza 100% wyników. Model ten zakłada zatem realizację tych samych zadań w czasie krótszym o 20% dotychczasowego wymiaru czasu pracy, przy zachowaniu pełnego wynagrodzenia (Lewis i in., 2023). Model 100:80:100 po raz pierwszy wdrożony został w 2018 r. w Perpetual Guardian, firmie świadczącej usługi z zakresu zarządzania majątkiem i planowania spadkowego.

Z powyższego przeglądu wynika, że skrócony czas pracy może być interpretowany i  wdrażany na kilka sposobów. Może on oznaczać krótszy dzień pracy, krótszy tydzień pracy, dodatkowy dzień wolny/urlop, lub mogą pojawić się całkiem inne autorskie rozwiązania dotyczące jego organizacji. Kwestie te będą przedmiotem naszych badań ilościowych i  jakościowych jakie będą przeprowadzone w kolejnych miesiącach realizacji projektu.

 

Literatura:

  1. Bernstrom V., Alves D., Houkes I., Lillebraten A., Nilsen W.,(2025) The consequences of a compressed workweek: a systematic literature review, Int Arch Occup Environ Health, 98(7):587-607; DOI: 1007/s00420-025-02153-8
  2. Auf der Landwehr M., Topp J., Neumann M. (2025) When Less is More: A Systematic Review of Four-Day Workweek Conceptualizations and Their Effects on Organizational Performance. arXiv:2507.09911v1. DOI: 48550/arXiv.2507.09911.
  3. Boulin J. Y. (2024) Working time reduction with a focus on the four-day week: Literature review, Eurofound.
  4. Delaney H., Casey C. (2021) The promise of a four-day week? A critical appraisal of a management led initiative. Employee Relations., 44 (1), pp. 146-190.
  5. Lewis K., Stronge W., Kellam J., Kikuchi L., Schor J. B., Fan W., Kelly O., Gu G., Frayne D., Burchell B., Bridson Hubbard N., White J., Kamarāde D., Mullens F. (2023) The results are in: The UK’s four-day week pilot. Autonomy.
  6. Strzemińska H., Bednarski M. (red.) (2014), Czynnik czasu w nowej gospodarce. W jakim kierunku zmierzamy? IPiSS, Warszawa.

 

Przygotowała:

Iwona Kukulak-Dolata

Opracowanie przygotowano na podstawie raportu: Identyfikacja ekonomicznych i prawnych konsekwencji skracania czasu pracy. Przegląd literatury przedmiotu , opracowanego w ramach projektu „Skrócony czas pracy – od diagnozy do wdrożenia” (akronim: ReTime) współfinansowanego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach Strategicznego Programu Badań Naukowych i Prac Rozwojowych „Społeczny i gospodarczy rozwój Polski w warunkach globalizujących się rynków” GOSPOSTRATEG XII . Projekt realizowany w partnerstwie: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (Lider konsorcjum), Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy

 

Comments are closed.